İmtiyazlar, KÖİ'ler ve Ulusal Kapitalizm: Kamerun Stratejik Varlıklarını Elden mi Çıkarıyor?

Eugène Nyambal, Fauteuil Rouge TV röportajında, 28 Eylül 2026 (Fransızca). Aşağıdaki alıntılar bu röportajdan alınmıştır.

Stratejik bir sektör 30 yıllığına çok uluslu bir şirkete devredildiğinde, bir sonraki hükümet yükümlülükleri devralır ama gelirleri devralmaz. Eugène Nyambal'ın, Kamerun'un geleceğini finanse etme biçimine yönelik eleştirisinin özü budur. Eski Dünya Bankası misyon şefi ve IMF İcra Kurulu'nda Afrika ülkeleri için eski kıdemli danışman olan Kamerunlu ekonomist, Fauteuil Rouge TV'ye yaptığı açıklamada madencilik, enerji ve limanlarda kamu-özel iş birliklerinin ve imtiyazların çoğalmasının ülkenin en ciddi ekonomik sorunlarından biri olduğunu söyledi. Önerdiği çözüm, "ulusal kapitalizm" adını verdiği yaklaşım: önce Kamerun sermayesi, yabancı yatırımcılar ise tamamlayıcı olarak.

Onun teşhisine ilişkin serimizin üçüncüsü olan bu makale, bu argümanı 2026'da masada olan anlaşmalarla sınıyor: SONARA rafinerisi, Nachtigal barajı, ABD-Kamerun yatırım diyaloğu, eski Société Générale Cameroun, Sosucam ve Mbalam demir cevheri tahkimi.

30 yıl sorunu

Nyambal'ın itirazı özel sermayeden çok süreyle ilgili. Bir imtiyaz ya da KÖİ genellikle tarifeleri, garantileri ve gelir paylaşımını on yıllarca sabitler. Ona göre bu, stratejik bir sektörü gelecekteki hükümetlerin elinden alır:

« Quand vous donnez une concession à une multinationale sur 30 ans, ça veut dire que s'il y a un nouveau régime qui arrive… il n'aura aucun revenu de ce secteur pendant 30 ans. »

"Çok uluslu bir şirkete 30 yıllık imtiyaz verdiğinizde, bu şu anlama gelir: Yeni bir yönetim gelirse… 30 yıl boyunca o sektörden hiçbir gelir elde edemez." (bizim çevirimiz)

— Eugène Nyambal, IMF İcra Kurulu eski kıdemli danışmanı. Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026

Daha da ileri giderek stratejik sektörlerde KÖİ'lerin ve imtiyazların yaygınlaşmasını "suç" olarak nitelendiriyor. Bu onun görüşüdür, hukuki bir tespit değildir. Ancak tarif ettiği risk, imtiyaz sözleşmelerini okuyan herkesin aşina olduğu bir risktir: Siyasi risk devlette kalırken nakit akışları imtiyaz sahibine gider. Kamerun limanlarındaki benzer bir ödünleşimi liman imtiyazları ve yatırımcı riski hakkındaki makalemizde incelemiştik.

SONARA: KÖİ olarak mı, ulusal proje olarak mı yeniden inşa edilmeli?

Limbé rafinerisi 2019'daki yangından bu yana atıl durumda. Hükümet önceki rehabilitasyon planından vazgeçerek tasarla-inşa et-finanse et-bakımını yap modelinde bir KÖİ'yi tercih etti, 29-30 Haziran 2026'da piyasa istişareleri düzenledi ve kapsamı yaklaşık 700 milyar FCFA olarak belirledi. SONARA zaten ağır bir özkaynak açığı taşıyor. Nyambal'ın yanıtı kısa:

« La SONARA qu'on va reconstruire, on veut la mettre en PPP. Non. »

"Yeniden inşa edeceğimiz SONARA'yı KÖİ'ye dönüştürmek istiyorlar. Hayır." (bizim çevirimiz)

— Eugène Nyambal. Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026

Rafinerinin tek bir yabancı işletmeciye değil, Kamerunlu özel yatırımcılara açık ulusal bir yatırım olarak yeniden inşa edilmesini istiyor. Yerel sermaye piyasalarının bu kadar parayı toplayıp toplayamayacağı açık bir soru, ancak bu tercih, Limbé enerji limanı makalemizde anlattığımız Limbé çevresindeki daha geniş enerji merkezini şekillendirecek.

Nachtigal: al ya da öde'nin bedeli

Nachtigal, Kamerun'un amiral gemisi niteliğindeki hidroelektrik KÖİ'sidir. 420 MW'lık kapasitesinin kullanıma hazır hale geldiği 18 Mart 2025'ten bu yana, devlet tarafındaki alıcı, şebekenin elektriği emip ememediğine bakılmaksızın al ya da öde hükümleri kapsamında ayda yaklaşık 10 milyar FCFA borçlanıyor. Birikmiş borçlar Şubat 2026 itibarıyla yaklaşık 126 milyon dolara ulaştı.

« On se fait tromper pour payer 10 milliards par mois sur 30 ans. »

"30 yıl boyunca ayda 10 milyar ödemek için kandırılıyoruz." (bizim çevirimiz)

— Eugène Nyambal. Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026

Aylık tutar doğrulanmıştır; nitelendirme ise ona aittir. Yatırımcılar için Nachtigal iki yüzü birden gösteriyor: Finansmana elverişli bir al ya da öde sözleşmesi üreticiyi korur, ancak mali açıdan zorlanan bir alıcı bu korumayı birikmiş borca dönüştürür.

ABD'nin "fırsatları": bir baraj, bir havalimanı ve şebeke

27 Ağustos 2026'da Yaoundé, ilk ABD-Kamerun ekonomik diyaloğuna ev sahipliği yaptı. Önerilen Grand Eweng hidroelektrik barajı (1.080 MW, yaklaşık 1.855 milyar FCFA, yani kabaca 3 milyar dolar), Douala bölgesinde yaklaşık 2 milyar dolarlık bir havalimanı ve bir veri merkezi dahil olmak üzere yaklaşık 7 milyar dolarlık yatırım fırsatı belirlendi. Bunlar görüşülmekte olan fırsatlardır, imzalanmış ve bağlayıcı bir anlaşma değildir; finansman koşulları da yayımlanmamıştır.

Nyambal barajı, Eylül 2025'te açılan Etiyopya'nın Büyük Rönesans Barajı ile karşılaştırıyor: yaklaşık 5 milyar dolara 5.150 MW. Bu rakamlara göre önerilen Kamerun barajı megavat başına neredeyse üç kat daha pahalıya mal olacak.

Ölçek ve jeoloji farkın bir kısmını açıklıyor; tek bir rakam meseleyi çözmez. Nyambal'ın daha önemli noktası önceliklerle ilgili. Ona göre Kamerun, yine kullanmadan ödemek zorunda kalabileceği yeni üretim kapasitesine bağlanmadan önce, mevcut barajlardan gelen elektriğin tüketicilere ulaşması için öncelikle iletim ve dağıtıma yatırım yapmalı.

Société Générale Cameroun: satın alındı, adı değişti, satışta

Devlet, Temmuz 2025'te Société Générale'in Kamerun'daki iştirakindeki %58,08'lik hissesini 129 milyar FCFA'ya satın almak için anlaşma imzaladı. İşlem 12 Mayıs 2026'da tamamlandı; banka, devletin %83,68'ine sahip olduğu General Bank of Cameroon adını aldı. Şimdi yeni bir stratejik ortak aranıyor ve birkaç bölgesel grubun adı geçiyor.

Nyambal, bankanın yılda yaklaşık 50 milyar FCFA kazandığını ve alımın Eurobond borçlanmasıyla finanse edildiğini söylüyor; bu rakamların hiçbiri kamuya açık kaynaklarca doğrulanmış değil. Ayrıca hissenin açık ihale yerine doğrudan pazarlıkla yeniden satılmasından endişe ediyor. Onun alternatifi, devletin 2022'de BICICI'yi BNP Paribas'tan satın aldığı ve bankacılık sektöründeki kamu payının 2019-2023 arasında kabaca iki katına çıktığı Fildişi Sahili'ndeki gibi ulusal bir bankacılık kutbu. Ulusal bir Caisse des dépôts kurarken bankacılık varlıklarını satmayı tutarsız buluyor.

Asgari talebi olan şeffaf ve rekabetçi bir satış, yatırımcıların çoğunun paylaşacağı bir taleptir.

Sosucam: Kamerunlu bir alıcı, ardından bir duraklama

13 Ağustos 2026'da Somdiaa, şeker üreticisi Sosucam'daki %82'lik hissesinin beş üyeli bir Kamerunlu konsorsiyuma satışını imzaladı ve yaklaşık 210 milyon avroluk bir yatırım planı açıklandı. 16 Ağustos'ta hükümet işlemi askıya aldı ve rapor sunması için altı ay süre verilen bir yönlendirme komitesi kurdu. Sosucam 2023'te 15 milyar FCFA, 2024'te 22 milyar FCFA zarar etti.

Nyambal, Kamerunlulara satışa karşı değil; şirketi birkaç kişinin elinde toplamak yerine Kamerunlu ortakların çemberini genişleterek daha ileri gitmesini istiyor. Bu, "ulusal kapitalizmin" pratikte ne anlama geleceğine dair erken bir sınav.

« Il faut développer un capitalisme national. »

"Ulusal bir kapitalizm geliştirmeliyiz." (bizim çevirimiz)

— Eugène Nyambal. Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026

Modeli, Olusegun Obasanjo dönemindeki Nijerya: Önce yerli girişimciler desteklendi, yabancı yatırımcılar ise ikinci bir seçenek olarak "tamamlayıcı" konumda geldi.

Mbalam: kötü çıkışların bedeli

İmtiyazları imzalamak riskliyse, bozmak da pahalıdır. Temmuz 2026'da bir ICC tahkim heyeti, Mbalam demir cevheri projesi nedeniyle Kamerun'un Avustralyalı madencilik şirketi Sundance Resources'a yaklaşık 616 milyon dolar ödemesine hükmetti. Aynı sınır ötesi projede çok daha büyük bir taleple karşı karşıya kalan Kongo ise Ocak 2026'da davasını kazandı. Nyambal, Kamerun'un Brazzaville ile ortak bir yaklaşımı reddettikten sonra kaybettiğini söylüyor. "Sorumsuz" imtiyazlara son verilmesi ve 1990'ların özelleştirmelerinin gözden geçirilmesi yönündeki daha geniş çağrısı, kendi içinde bir uyarı taşıyor: Yeniden müzakerenin bir bedeli var.

Geovic emsali

Nyambal'ın imtiyazlara ilişkin görüşleri kişiseldir. IMF'den ayrılışını Geovic kobalt projesiyle ilişkilendiriyor. Aşağıda önce belgelenmiş kayıtlar, ardından onun iddiaları açıkça ayrılmış biçimde yer alıyor.

Kamuya açık kayıtların gösterdikleri:

• 2003: Geovic'in Kamerun'daki iştiraki Geovic Cameroon PLC, Doğu bölgesindeki Nkamouna ve Mada kobalt-nikel-manganez yataklarını kapsayan yaklaşık 1.250 km²'lik bir alan için maden işletme ruhsatı aldı.
• Ortaklık yapısı: Geovic'in ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu'na (SEC) sunduğu belgelere göre Geovic %60,5'e, devletin Société nationale d'investissement'ı (SNI) %20'ye ve bu özetlerde adları belirtilmeyen dört Kamerunlu şahıs %19,5'e sahipti.
• 25 Temmuz 2019: Cumhurbaşkanı Paul Biya, yaklaşık 400 milyon dolarlık yatırım ve yaklaşık 700 doğrudan istihdam açıklayan Geovic CEO'su Michael Mason'ı kabul etti.
• Ağustos 2019: SEC, şirket 2014'ten bu yana periyodik rapor sunmadığı için Geovic Mining Corp.'un menkul kıymetlerinin kaydını iptal etti. Bu, şirkete yönelik idari bir tedbirdi.
• 12 Şubat 2025: Yaklaşık 23 yıl üretim yapılmamasının ardından ruhsat cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle geri alındı ve daha sonra devletin madencilik şirketi SONAMINES'e devredildi. Geovic geri alma kararına itiraz ediyor ve tahkim yoluna başvurmakla tehdit etti. Haberlere göre başka ABD'li yatırımcılar da artık yatakla ilgileniyor.

Nyambal'ın iddiaları: IMF'deyken bu düzenlemeye karşı çıktığını söylüyor ve kendisinin yaklaşık 60 milyon dolar olarak belirttiği IMF bağlantılı kamu fonlarının devletin hissesini finanse etmek için kullanıldığını ve zimmete geçirildiğini iddia ediyor. IMF onu Haziran 2009'da görevden aldı. ABD'de açtığı davalar, esasa ilişkin hiçbir karar verilmeden IMF'nin dokunulmazlığı gerekçesiyle reddedildi. İddiaları hiçbir mahkeme ya da kamu soruşturması tarafından kanıtlanmış değildir.

Yukarıdaki iddialar Eugène Nyambal'ın kendisine aittir. Geovic, SONAMINES, Madencilik Bakanlığı, SNI ve IMF yanıt vermeye davet edilmiştir; gelecek her yanıt burada yayımlanacaktır.

Yatırımcılar için anlamı

• Sözleşmelerin dokunulmazlığı ile yeniden müzakere riski. Nachtigal'deki birikmiş borçlar, Geovic ruhsatının geri alınması ve Sosucam satışının askıya alınması, uzun vadeli sözleşmeler imzalayıp ardından bunları yeniden ele alan bir devleti gösteriyor. Bunu getiri beklentilerinize yansıtın ve açık mevzuat değişikliği ile fesih hükümlerinde ısrar edin.
• Tahkim riski. 616 milyon dolarlık Mbalam kararı, Kamerun'un yeni bir IMF programına yöneldiği bir dönemde kamu yükümlülüklerini artırıyor. Bir Geovic talebi bunu daha da artırır. Tahkim yatırımcıları koruyabilir, ancak mali açıdan zorlanan bir devletten hüküm tutarını tahsil etmek yavaştır.
• Politikanın gidebileceği yön. SONARA'dan Sosucam'a kadar hava, yerel içerik ve ulusal sermaye yönünde değişiyor. Gelecekteki KÖİ'ler Kamerunlu ortak yatırımcı şartları, bölgesel borsada kotasyon ya da devlet hisseleri için kamu ihaleleri gibi gereklilikler içerebilir. Yerel ortakları erkenden sürece dahil eden yabancı yatırımcılar daha avantajlı konumda olacak.
• Kamerun ve diaspora sermayesi için fırsatlar. General Bank of Cameroon'da bir hisse, Sosucam'da daha geniş bir ortaklık yapısı ve yeniden inşa edilmiş bir SONARA'nın ulusal dilimi, tam da Nyambal'ın Kamerunluların elinde görmek istediği varlıklar. Devlet bu yolu izlerse, bunları üstlenmesi için yurt içi tasarruflara, emeklilik fonlarına ve diaspora yatırımcılarına, onları çekmek için de şeffaf satış süreçlerine ihtiyaç duyacak.

Sonuç

Nyambal'ın dili sert ve bazı rakamları kamuya açık kaynakların doğruladığının ötesine geçiyor. Ancak tarif ettiği tablo gerçek: uzun imtiyazlar, maliyetli al ya da öde sözleşmeleri, yalnızca yeni bir sahip aramak için banka satın alan bir devlet ve kötü çıkışların ardından gelen tahkim faturaları. Kamerunlu tasarruf sahiplerini ve girişimcileri öne koyan ulusal kapitalizm alternatifi, yatırımcıların reddi değildir. Ülkenin stratejik varlıklarının kime, ne kadar süreyle ve hangi koşullarla ait olduğu konusunda şeffaflık talebidir. Bir sonraki SONARA sözleşmesi ve General Bank of Cameroon satışı, Yaoundé'nin kulak verip vermediğini gösterecek.

Kaynaklar: Eugène Nyambal ile röportaj, Fauteuil Rouge TV, 28 Eylül 2026; Jeune Afrique ve MINFI (SONARA KÖİ'si); Investir au Cameroun ve Agence Ecofin (Nachtigal); Agence Ecofin ve AllAfrica (ABD-Kamerun diyaloğu, 27 Ağustos 2026); ENR (GERD); Société Générale, Agence Ecofin ve EcoMatin (General Bank of Cameroon); Jeune Afrique (BICICI); Financial Afrik ve NotreAfrik (Sosucam); Mining.com ve Ecofin Agency (Mbalam/Sundance kararı); Geovic Mining Corp. 10-K raporları ve SEC'in 34-86746 sayılı kararı (2019); Afrik.com (25 Temmuz 2019 kabulü); Investir au Cameroun ve Business in Cameroon (Nkamouna ruhsatının geri alınması); ABD DC Bölgesi Temyiz Mahkemesi, Nyambal v. IMF (2014) ve 100Reporters (Nyambal'ın iddiaları). Görüş niteliğindeki ifadeler röportaj verene aittir.

English · Français · Deutsch · Türkçe · Русский · 中文 · العربية